بازدیدها: 16
اشاره
- این بار میخواهیم سراغ ریشهای(مادهای) بسیار پرکاربرد و آشنا برویم. البته نمیخواهیم تکرار مکررات کنیم و احتمالاً شگفتی برای معنای این ماده داریم. همه با ماده عمل آشنا هستیم و در قرآن بارها با آن مواجه شدهایم. اما احتمالاً با بعضی چالشها در معنا کردن برخی کاربردها درگیر نشدهایم یا آن را سرسری رد کردهایم. معنای این ماده اینقدر واضح تلقی شده که بسیاری لغت شناسان برای عَمِلَ یا عَمَل معنایی ذکر نکردهاند. اما برخی دیگر آن را به معنای «هر نوع کار یا فعل»، «فعل از روی قصد (ویژه انسان و حیوان)»، «فعل همراه با سختی»، «بروز و ظاهری فعل در خارج» و… دانستهاند. اما دقیق نبودن این معانی خود را در برخی کاربردهای قرآنی نشان میدهد. عجالتاً نگاهی به آیات صافات، 95-96 و هود، 46 بیندازید.
- ذهنیت ما از معنای ریشه عمل در برخی کاربردهای قرآنی به خوبی تطبیق پیدا نمیکند. برای مثال در آیه قالَ یا نوحُ إِنَّهُ لَیسَ مِن أَهلِکَ إِنَّهُ عَمَلٌ غَیرُ صالِحٍ (هود، 46)، فرزند نوحع را «عمل» میداند! یا در آیات قالَ أَتَعبُدونَ ما تَنحِتونَ، وَ اللَّهُ خَلَقَکُم وَ ما تَعمَلونَ (صافات، 95-96)، بتهای تراشیده شده را حاصل عمل کافران میداند! در کاربردی مشابه هم در مورد جنیان تحت تسخیر سلیمانع میگوید: یَعمَلونَ لَهُ ما یَشاءُ مِن مَحاریبَ وَتَماثیلَ (سبأ، 13). یا در إِنَّمَا الْخَمْرُ وَ الْمَیْسِرُ وَ الْأَنْصابُ وَ الْأَزْلامُ رِجْسٌ مِنْ عَمَلِ الشَّیْطان (مائده، 90)، شراب و قمار و… را به عنوان عمل شیطان معرفی میکند، با آنکه اینها کار مشرکان است، نه شیطان! اینها یعنی معنای عمل احتمالاً با ذهنیت ما تفاوتهایی دارد.
- از کنار هم قرار دادن کاربردهای ماده عمل در قرآن و دقت در اشارههای برخی لغتشناسان میتوان فهمید که این ماده لزوماً نه به معنای انجام فعل و کار کردن، بلکه به معنای بر روی چیزی کار کردن، پروراندن و به عمل آوردن باشد. از این رو عَمَل به معنای دستاورد، دستپرورده، خروجی عمل و کار است. به نمونههای گفته شده قبلی برگردیم: پسر نوح عَمَلٌ غَیرُ صالِحٍ است، به چه معناست؟ توجیهات و تکلفات تفسیری انجام شده لازم نیست؛ در اینجا به سادگی میگوید پسر نوحع دستپرودهای ناصالح است. ظاهراً به همسر وی اشاره دارد که تربیتی ناشایست را پیش گرفت و او را به ورطه عذاب کشاند. ببینید چطور یک بررسی لغوی خوب، ما را از کلی دعواها در فهم آیه نجات میدهد.
- یکی دیگر از کاربردهای عجیب ریشه عمل در سوره صافات بود. این تعبیر: وَ اللَّهُ خَلَقَکُم وَ ما تَعمَلونَ. با توجه به معنایی که گفتیم، معلوم میشود نمیخواهد بگوید: «ما هم خودتان را خلق کردیم هم کارهایتان را» تا کلی بحث فلسفی پیش بکشیم و…! میگوید: «هم شما را خلق کردیم و هم بتهایی که ساختهاید و به عمل آوردهاید». اگر به آیات قبلی مراجعه کنید، متوجه تناسب این معنا خواهید شد. همین معنا را در مورد ساختن مجسمهها و محرابها در یَعمَلونَ لَهُ ما یَشاءُ مِن مَحاریبَ وَتَماثیلَ میتوان دید. همچنین مشخص میشود که چطور شراب و قمار هم عمل شیطان است؛ زیرا اینها دستاوردها و دامهای پرورش یافته از جانب شیطان است.
- با توجه به معنای «دستاورد، پرورانده» برای عَمَل، میتوان به فهم مترقیتری از کاربرد گسترده تعبیر آمَنُوا و عَمِلُوا الصَّالِحات در قرآن دست یافت. منظور صرفاً انجام کارهای نیک نیست، بلکه منظور آن است که در پرتوی ایمان و باور به خدا، کارهایی انجام گیرد و دستاوردهای صالح و خروجیهای نیک پرورانده و تولید شود. بنابراین الَّذینَ آمَنُوا و عَمِلُوا الصَّالِحات را میتوان اینطور ترجمه کرد: «جامعهای که ایمان آورده و باور دارد و دستاوردهای صالح برجای میگذارد». این معنا تحول قابل توجهی در فهم ما از آیاتی دارد که ماده عمل در آن بکار رفته است. اگر حوصله داشتید معنای این قبیل تعابیر را بررسی و بازبینی کنید: حَبِطَت أَعمالُهُم؛ أَیُّکُم أَحسَنُ عَمَلًا؛ اعمَلوا عَلىٰ مَکانَتِکُم إِنّی عامِلٌ؛ لَنا أَعمالُنا وَلَکُم أَعمالُکُم و… .